Mit o Scylli i Charybdzie: dwa potwory Cieśniny Mesyńskiej

Między czubkiem Kalabrii a wybrzeżem Sycylii Cieśnina Mesyńska zwęża się w kanał szeroki na zaledwie kilka mil, gdzie prądy nigdy nie płyną w jednym kierunku: wznoszą się, skręcają, splatają się w wiry, które od wieków utrudniają żeglugę. Aby wyjaśnić to niespokojne morze, starożytni wyobrazili sobie dwa potwory czyhające na obu brzegach: Scyllę, na kalabryjskiej skale, która dziś nosi jej imię, oraz Charybdę, wir, który po przeciwnej stronie pochłaniał statki.

To jedna z najczęściej czytanych opowieści mitologii greckiej, utrwalona przez Homera w Odysei i podejmowana przez wieki przez Wergiliusza, Owidiusza, a nawet Dantego. Ten przewodnik śledzi jej źródła, zjawisko naturalne, które ją zainspirowało, oraz miejsca na Costa Viola, przede wszystkim miasteczko Scilla, gdzie mit wciąż można odczytać w krajobrazie.

Mit według Homera: Odyseusz między Scyllą a Charybdą

Najstarsza wersja mitu znajduje się w dwunastej pieśni Odysei. Aby wrócić do Itaki, Odyseusz musi przepłynąć wąski kanał strzeżony przez dwa niebezpieczeństwa, których żadna załoga nie może uniknąć jednocześnie. Czarodziejka Kirke ostrzega go przed wypłynięciem i opisuje mu oba potwory: z jednej strony Scyllę, stworzenie o sześciu głowach na długich szyjach, ukryte w jaskini wydrążonej w najwyższym klifie; z drugiej, w odległości strzału z łuku, Charybdę, która trzy razy dziennie wciąga wodę morską i trzy razy ją wypluwa, zdolną pochłonąć cały statek.

Kirke radzi Odyseuszowi trzymać się bliżej Scylli, niż ryzykować spotkanie z Charybdą: lepiej stracić sześciu towarzyszy, po jednym za każdą głowę potwora, niż cały statek w wirze. Odyseusz stosuje się do rady, ale nie unika ataku: Scylla porywa sześciu marynarzy z pokładu, gdy statek przepływa pod klifem, a Homer opisuje ich, jak wciąż machają rękami, gdy są porywani.

Legenda przez wieki: Owidiusz, Wergiliusz, Dante

Opowieść Homera nie jest jedyna. U Owidiusza, w Przemianach, Scylla zaczyna jako piękna nimfa, o której względy zabiega bóg morza Glaukos: to zakochana w nim i odrzucona czarodziejka Kirke zamienia ją w potwora, wlewając truciznę do wody, w której nimfa zwykła się kąpać. Wergiliusz w Eneidzie każe powtórzyć to samo ostrzeżenie uciekającemu z Troi Eneaszowi: trzymać się otwartego morza, opłynąć Sycylię, zamiast ryzykować bezpośrednie przejście między dwiema istotami.

Mit przetrwał wieki aż do Dantego, który w Piekle porównuje wirowanie potępionych skąpców i rozrzutników do fal zderzających się nad Charybdą. Z tych stronic wywodzi się też powiedzenie używane do dziś, „znaleźć się między Scyllą a Charybdą”, oznaczające konieczność wyboru między dwoma równie poważnymi niebezpieczeństwami, bez czystego wyjścia.

Za mitem: prawdziwe prądy cieśniny i fatamorgana

Za mitologiczną opowieścią kryje się realne, mierzalne do dziś zjawisko. Cieśnina Mesyńska łączy Morze Tyrreńskie z Morzem Jońskim, dwoma akwenami o nieco różnym poziomie i temperaturze: przy każdej zmianie pływu woda jest z siłą przepychana z jednego basenu do drugiego, a prąd przyspiesza w najwęższym miejscu kanału. Miejscowi rybacy nazywają te przepływy rema montante i rema scendente, towarzyszą im wiry i kłębowiska dobrze widoczne na powierzchni: to właśnie te wiry, groźne dla wiosłowych i żaglowych łodzi starożytności, zainspirowały postać Charybdy.

Najwęższy punkt kanału, mniej niż dwie mile, znajduje się między Punta Pezzo, tuż nad Villa San Giovanni, a sycylijskim wybrzeżem Ganzirri i Torre Faro: właśnie przed tą plażą tradycja umieszcza do dziś wir Charybdy. W dni zupełnego bezwietrza cieśnina daje też fatamorgana, złudzenie optyczne, które unosi i zniekształca przeciwległe wybrzeże, jakby to było miasto zawieszone nad wodą.

Miasteczko Scilla: Castello Ruffo i dzielnica Chianalea

Miejsce mitu ma dziś dokładną nazwę i twarz. Miasteczko Scilla wznosi się na południowym krańcu Costa Viola, na tej samej skale, którą tradycja wskazywała jako kryjówkę potwora. Nad skalnym cyplem góruje Castello Ruffo: powstały jako bazyliańska fortyfikacja około dziewiątego wieku, przejęty przez kalabryjski ród Ruffo w trzynastym wieku i przekształcony w rezydencję szlachecką w szesnastym, do dziś na szczycie nosi latarnię morską zbudowaną w 1913 roku. Stąd widok sięga prosto na Sycylię i Etnę, to najlepszy punkt, by wyobrazić sobie trasę statku Odyseusza.

U stóp skały gnieździ się Chianalea: dzielnica rybacka z domami zbudowanymi tuż nad wodą, tak blisko morza, że w dni wiatru libeccio fale sięgają aż pod okna. To najstarsze serce Scilli, najlepszy punkt, by patrzeć na miasteczko od dołu, z łodziami wyciągniętymi na suchy ląd między jednymi drzwiami a drugimi.

Ryba miecz i pomosty: żywe dziedzictwo mitu

Cieśnina pozostaje niebezpieczna także dziś, choć inaczej niż opowiada mit: od kwietnia do września, gdy ryby miecz wypływają na powierzchnię w okresie rozrodu, rybacy ze Scilli i sycylijskich osad rybackich polują na nie z feluche, łodzi wyposażonych w maszt wysoki nawet na dwadzieścia metrów, z którego obserwator wypatruje ławic i kieruje sternika w stronę celu. To technika przekazywana z pokolenia na pokolenie, bez przynęty: tylko obserwacja, pościg i harpun, a łowiska są co sezon losowane między załogami kalabryjskimi i sycylijskimi.

Metalowe pomosty widoczne wciąż na promenadzie Scilli były lądowymi stanowiskami obserwacyjnymi, bezpośrednim echem polowania rozgrywającego się na otwartym morzu. Ryba miecz trafia świeża na stoły miasteczka tego samego dnia, w którym została złowiona, i stała się daniem symbolizującym Scillę: od grillowanego filetu po zwijaną kanapkę z rybą miecz sprzedawaną w kioskach przy porcie.

Jak dojechać

Samochodem należy zjechać z autostrady A2 Mediterranea na zjeździe Scilla, kilkaset metrów od centrum: stąd droga krajowa SS18 biegnie wzdłuż Costa Viola na północ w stronę Bagnary i Palmi, na południe w stronę Villa San Giovanni i Reggio Calabria. Pociągiem stacja Scilla znajduje się na linii tyrreńskiej między Battipaglią a Reggio Calabria, z bezpośrednimi połączeniami z Neapolu i Rzymu.

Najbliższe lotnisko to lotnisko w Reggio Calabria, około 30 km, nieco ponad pół godziny jazdy autostradą A2. Lotnisko w Lamezia Terme, z większą liczbą połączeń krajowych i międzynarodowych, znajduje się około 110 km, godzina i kwadrans jazdy tą samą autostradą. Z Villa San Giovanni odpływają też promy do Mesyny, które dziś pokonują ten sam odcinek morza opisany w micie w około dwadzieścia minut.

Co zobaczyć w okolicy, na Costa Viola

Kto podąża za mitem wzdłuż wybrzeża, znajduje inne punkty, z których można odczytać ten sam morski krajobraz. Costa Viola bierze nazwę od fioletowego koloru, jaki morze przybiera o zachodzie słońca, odbitego na skałach, i ciągnie się od Palmi do Villa San Giovanni: naturalny balkon nad cieśniną z kilkoma punktami widokowymi oprócz samej Scilli.

Kilka kilometrów na północ Favazzina wyznacza początek najbardziej dzikiego odcinka wybrzeża, gdzie kolej i droga krajowa biegną na wspornikach nad skałą. Na cyplu Sant'Elia punkty używane do obserwacji ptaków nad cieśniną pozwalają śledzić podczas wiosennych migracji ptaki drapieżne przelatujące nad kanałem dokładnie nad wodami niegdyś przypisywanymi Scylli i Charybdzie. Dalej na północ miasteczko Bagnara Calabra dodaje kolejny morski przystanek, z własną tradycją połowu ryby miecz.

Gdzie spać: domy wakacyjne na Costa Viola

Podążanie za mitem o Scylli i Charybdzie wzdłuż wybrzeża oznacza niewiele przemieszczania się i częste postoje: między miasteczkiem, zamkiem, Chianaleą a punktami widokowymi nad cieśniną wystarczy kilka kilometrów, ale najpiękniejsze światło to to wieczorne, gdy jednodniowi turyści już wyjechali. Aby przeżyć to w ten sposób, warto spać w okolicy, a dom wakacyjny daje wolność, jakiej nie zapewni hotel: własna kuchnia na rybę kupioną rano, brak sztywnych godzin, miejsce dla grupy lub rodziny.

Nasze domy na Costa Viola, między Scillą, Bagnarą a Palmi, obejmują od dwupokojowych mieszkań po większe apartamenty z kilkoma sypialniami, wiele z nich kilka minut od morza i od punktów widokowych nad cieśniną. Sprawdź dostępność na swoje daty i wyślij nam bezpośrednie zapytanie: pomożemy ci wybrać dom odpowiedni na twój pobyt.

Najczęstsze pytania o mit Scylli i Charybdy

Gdzie naprawdę znajdują się Scylla i Charybda w Cieśninie Mesyńskiej?
Tradycja umieszcza Scyllę na skale kalabryjskiego miasteczka, które nosi jej imię, a Charybdę w wirze przed Torre Faro, na sycylijskim brzegu.

Dlaczego Cieśnina Mesyńska jest niebezpieczna dla żeglugi?
Ponieważ prądy pływowe, napędzane różnicą między Morzem Tyrreńskim a Jońskim, przyspieszają w najwęższym miejscu, tworząc wiry widoczne na powierzchni.

Skąd najlepiej widać miejsce mitu w Scilli?
Z Castello Ruffo, na skale górującej nad miasteczkiem, oraz z promenady poniżej zamku, skąd w najczystsze dni widać sycylijskie wybrzeże i Etnę.

Kiedy można zobaczyć połów ryby miecz w cieśninie?
Między kwietniem a wrześniem, gdy feluche wypływają na sezon połowowy; złowiona ryba trafia na stoły Scilli tego samego dnia.

Czy Chianaleę można zwiedzić razem z Castello Ruffo?
Tak, dzielą je zaledwie kilka minut pieszo: od skały zamku droga schodzi do dzielnicy rybackiej, z domami zbudowanymi tuż nad wodą.

Co oznacza powiedzenie „między Scyllą a Charybdą”?
Znaleźć się między dwoma równie poważnymi niebezpieczeństwami, bez wyboru wolnego od ryzyka: wyrażenie pochodzi z opowieści Homera, podjętej później przez Wergiliusza i Dantego.

Przeglądaj według kategorii

Przewodniki według kategorii i miejscowości na Costa Viola